در فاصله کمی از هیاهوی شهر کاتماندو، مکانی وجود دارد که در آن مرگ نه به عنوان پایان، بلکه به عنوان بخشی طبیعی از جریان زندگی جشن گرفته می شود. معبد پاشوپاتینات (Pashupatinath Temple) مقدس ترین معبد هندوها در نپال و یکی از مهم ترین زیارتگاه های پیروان شیوا در جهان است. اما آنچه گردشگران را به اینجا می کشاند، فقط معماری معبد نیست؛ بلکه مراسم مرده سوزی علنی در کنار رودخانه است که هر روز و هر شب در برابر چشمان همگان برگزار می شود. اینجا جایی است که بوی دود چوب صندل، گل های جعفری و صدای زنگ معابد با خاکستر مردگان در هم می آمیزد.
در ادامه به بررسی این مکان عجیب و آیین های خاص آن می پردازیم.
پاشوپاتینات کجاست و چرا مقدس است؟
این مجموعه معبد عظیم در کرانه رودخانه مقدس باگماتی قرار دارد. پاشوپاتینات به معنای “خدای حیوانات” یا “خدای موجودات زنده” است که یکی از القاب شیوا (خدای نابودگر و سازنده در آئین هندو) می باشد. قدمت ساختمان فعلی معبد به قرن هفدهم میلادی بازمی گردد، اما تاریخ مذهبی این مکان بسیار قدیمی تر است. سقف های طلایی و درهای نقره ای معبد اصلی خیره کننده هستند، اما نکته مهم این است که گردشگران غیر هندو اجازه ورود به داخل ساختمان اصلی معبد را ندارند و فقط می توانند در محوطه اطراف و سمت دیگر رودخانه قدم بزنند و مراسم را تماشا کنند.
آیین مرده سوزی در “گات”های مقدس
عجیب ترین و تکان دهنده ترین صحنه ای که در پاشوپاتینات می بینید، سکوهای سنگی کنار رودخانه است که به آن ها “گات” (Ghat) می گویند. این سکوها محل سوزاندن اجساد مردگان هستند. برخلاف فرهنگ غربی که مرگ را پنهان می کنند، در اینجا مرگ کاملا آشکار و بی پرده است.
مراحل مراسم تدفین و سوزاندن
هندوها معتقدند که سوزاندن بدن باعث می شود روح سریع تر از تعلقات دنیوی آزاد شود و به چرخه بعدی زندگی یا رستگاری (موکشا) بپیوندد. مراحل این کار بسیار دقیق است:
-
تطهیر: ابتدا بدن مرده را که در پارچه های نارنجی یا سفید پیچیده شده، در کنار رودخانه قرار می دهند و پاهایش را در آب رودخانه باگماتی می شویند تا گناهانش پاک شود.
-
خداحافظی: خانواده متوفی دور بدن جمع می شوند، دعا می خوانند و روی آن گل و برنج می ریزند. معمولا پسر ارشد خانواده موهای سرش را می تراشد و لباس سفید می پوشد.
-
آتش زدن: بدن روی تلی از چوب های مخصوص قرار می گیرد. پسر ارشد با یک دسته کاه شعله ور، آتش را در دهان متوفی قرار می دهد (نماد جدا شدن روح از بدن) و سپس هیزم ها را روشن می کند.
-
خاکستر: سوزاندن کامل بدن حدود ۳ تا ۴ ساعت طول می کشد. در نهایت، خاکستر باقی مانده به داخل رودخانه باگماتی ریخته می شود تا جریان آب آن را با خود ببرد.
رودخانه باگماتی؛ مرز بین دو دنیا
رودخانه باگماتی که از وسط این مجموعه می گذرد، برای هندوها حکمی شبیه به رود گنگ در هند را دارد. آن ها معتقدند آب این رودخانه مقدس است و هر کس در کنار آن سوزاندن شود، از چرخه تناسخ (تولد و مرگ مکرر) رهایی می یابد. با اینکه آب رودخانه بسیار آلوده به نظر می رسد، اما زائران برای تبرک دست و صورت خود را با آن می شویند. گات های کنار رودخانه طبقه بندی شده اند؛ گات های بالادست مخصوص خانواده سلطنتی و افراد ثروتمند است و گات های پایین دست برای مردم عادی استفاده می شود.
“سادوها”؛ مردان مقدس و عجیب
یکی دیگر از جاذبه های پاشوپاتینات، حضور پررنگ سادوها (Sadhus) است. آن ها مرتاضان و زاهدان هندو هستند که زندگی مادی را ترک کرده اند تا به شیوا نزدیک شوند. سادوها معمولا با موهای بلند و گره خورده (دردلاک)، بدن های پوشیده از خاکستر مردگان و لباس های نارنجی یا نیمه برهنه در غارهای کوچک اطراف معبد زندگی می کنند. آن ها صورت خود را با رنگ های زرد و قرمز نقاشی می کنند و در ازای دریافت پول، به گردشگران اجازه عکاسی می دهند.
مراسم آرتی (Aarti)؛ رقص نور و آتش
اگر تا غروب در پاشوپاتینات بمانید، شاهد یکی از زیباترین مراسم مذهبی خواهید بود. هر شب همزمان با غروب آفتاب، مراسم آرتی در کرانه رودخانه برگزار می شود. در این مراسم، کاهنان جوان با لباس های خاص، مشعل های بزرگ آتش و چراغ های روغنی را با هماهنگی خاصی می چرخانند. این رقص آتش با آوازهای مذهبی (باجان)، صدای طبل و بوی عود همراه است. تضاد عجیبی در این لحظه شکل می گیرد؛ در یک طرف رودخانه مردم در حال رقص و ستایش خدایان هستند و درست چند متر آن طرف تر، خانواده ای در سکوت مشغول سوزاندن عزیزشان هستند.
نکات مهم برای بازدیدکنندگان
-
احترام بگذارید: عکاسی از مراسم مرده سوزی از فاصله دور (از سمت دیگر رودخانه) آزاد است، اما هرگز به خانواده های عزادار نزدیک نشوید و دوربین را روی صورت آن ها نگیرید.
-
بوی محیط: بوی سوختن چوب و گوشت در فضا پخش است که ممکن است برای برخی افراد آزاردهنده باشد. اگر حساس هستید ماسک بزنید یا فاصله بگیرید.
-
ورودی: برای ورود به محوطه معبد باید بلیط تهیه کنید (حدود ۱۰۰۰ روپیه نپال برای خارجی ها).
سوالات متداول
۱. آیا تماشای مراسم مرده سوزی برای همه آزاد است؟ بله، هیچ مانعی برای تماشای مراسم وجود ندارد و همه چیز در فضای باز انجام می شود. این بخشی از فلسفه هندو است که مرگ را مخفی نمی کنند.
۲. بهترین زمان بازدید چه ساعتی است؟ بهترین زمان حدود ساعت ۴ یا ۵ بعدازظهر است. در این زمان می توانید مراسم مرده سوزی را در روشنایی روز ببینید و سپس برای مراسم آرتی (غروب آفتاب) بمانید.
